1. Ang Rondalla ng Pilipinas at ang 14-Kwerdas na Bandurria: Akustika ng Bilis at Pagpaparami ng Kwerdas
Bagamat nag-ugat ang rondalla sa mga grupong pampaaralan at panrelihiyon sa Espanya noong ika-19 na siglo, sumailalim ito sa isang radikal at pambihirang ebolusyon sa kapuluan ng Pilipinas. Sa halip na manatili sa 12-kwerdas na bandurria ng Espanya, nilikha ng mga lutyerong Pilipino ang 14-kwerdas na Bandurria—isang instrumentong natatangi sa buong daigdig na nagsisilbing pangunahing birtuoso at solistang boses ng Rondallang Pilipino.
Organolohiya at Estruktura ng 14-Kwerdas na Bandurria:
- 1. Ang Pangkat ng 14 na Kwerdas sa Anim na Kurso: Upang mapalakas ang tunog sa mga bulwagan nang walang elektronikong amplipikasyon, dinagdagan ng mga Pilipino ang bilang ng kwerdas sa bawat kurso. Ang una, ikalawa, at ikatlong kurso ay binubuo ng tig-tatlong magkakaparehong kwerdas na bakal (triple strings in unison), habang ang ikaapat at ikalima ay may tig-dalawang kwerdas, at ang ikaanim ay may solong kwerdas o pares. Ang labing-apat na kwerdas na sabay-sabay na sumasagot sa isang hampas ng plectrum ay lumilikha ng isang napakalakas, kumikislap, at parang kampanang resonance.
- 2. Ang Hating-Laki at Hugis-Peras na Katawan: Ang bandurria ay may maikling diapason (sukat ng kwerdas na humigit-kumulang 260 hanggang 280 mm). Dahil napakaikli ng kwerdas at napakataas ng tensyon, ang tunog ay sumisirit pataas na may matinding penetrating power, kaya nitong mangibabaw sa buong orkestra.
- 3. Ang Pamilya ng Rondalla: Bukod sa bandurria, binuo ng Rondalla ang kumpletong rehistro ng mga instrumentong de-kwerdas: ang Laud (mas mababa nang isang oktaba na may pormang tulad ng lute), ang Octavina (tinono tulad ng laud ngunit may hugis ng maliit na gitara na may bilog na baywang), ang Gitara (nagbibigay ng harmonikong baso at strumming), at ang Bajo de Uñas (ang dambuhalang double bass na tinitipa gamit ang mga daliri).
| Unang Kurso (3 kwerdas) | Sol5 (G5) | 783.99 Hz | Bakal na manipis (.009 in) | Pangunahing boses ng himig / matinis na melodiya |
| Ikalawang Kurso (3 kwerdas) | Re5 (D5) | 587.33 Hz | Bakal na manipis (.011 in) | Pang-itaas na linyang harmoniko |
| Ikatlong Kurso (3 kwerdas) | La4 (A4) | 440.00 Hz | Bakal na manipis (.014 in) | Gitnang rehistro |
| Ikaapat na Kurso (2 kwerdas) | Mi4 (E4) | 329.63 Hz | Nikel o tanso na sugpong | Mababang melodiya |
| Ikalimang Kurso (2 kwerdas) | Si3 (B3) | 246.94 Hz | Tansong sugpong (wound) | Basong pantulong |
| Ikaanim na Kurso (1 kwerdas) | Fa#3 (F#3) | 185.00 Hz | Makapal na sugpong | Pinakamababang saligan ng bandurria |
Ang Birtuosismo ng Mabilisang Tremolo: Dahil napakabilis maglaho ng tunog ng maikling kwerdas na bakal, ginagamit ng manunugtog ang tremolo—tuluy-tuloy at napakabilis na paghampas pataas at pababa gamit ang manipis na plectrum (tortoiseshell o nylon pick). Ang pulso ng kanang kamay ay nananatiling napakalambot upang makabuo ng isang tila walang patid na linyang kumakanta, katulad ng boses ng isang mang-aawit ng opera.
2. Ang Kundiman at Harana: Estrukturang Harmoniko ng Pighati Patungong Pag-asa
Sa larangan ng musikang bokal at gitara sa Pilipinas, ang Kundiman at Harana ang pinakatugatog ng emosyonal at teknikal na pagpapahayag. Ang Harana ay tradisyonal na panliligaw sa gabi sa ilalim ng bintana ng dalaga, kung saan ang gitara ay tumutugtog sa estilong 'danza' o mabagal na habanera sa 2/4 o 4/4 na kumpas.
Ang Kundiman naman (nagmula sa pariralang 'kung hindi man') ay nagbago mula sa payak na awiting-bayan tungo sa isang mataas na anyong sining sa pamamagitan ng mga dakilang kompositor tulad nina Nicanor Abelardo, Francisco Santiago, at Bonifacio Abdon noong unang bahagi ng ika-20 siglo.
Ang Pormulang Harmoniko ng Kundiman:
- 1. Ang Pagsisimula sa Tonalidad na Minor: Ang unang bahagi (Bahagi A) ng isang klasikong kundiman ay laging nakasulat sa isang malungkot na minor na tono (halimbawa, Do minor o Re minor). Ang indayog at kumpas ay nasa marahang tatluhang kumpas (3/4 time signature) na may banayad na diin sa ikalawang pulso. Inilalarawan nito ang matinding pighati, pagkabigo, pagpapakasakit, at pagtitiis ng umiibig o ng inang bayan sa ilalim ng pang-aapi.
- 2. Ang Modulasyon sa Kahanay na Major (Parallel Major): Sa pagsapit ng ikalawang bahagi (Bahagi B), ang musika ay biglang lumilipat nang buong ningning patungo sa kahanay na major na tono (mula Do minor patungong Do Major). Ang pagbabagong ito ng armoniya ay nagdudulot ng isang kahanga-hangang emosyonal na liwanag—ang tagumpay ng pag-ibig, pag-asa, at kalayaan.
- 3. Gitara Bilang Kasamang Poliponiko: Sa kundiman, ang gitara ay hindi lamang simpleng tagatipa ng mga tipa. Gumagamit ang gitarista ng estilong daliri (fingerstyle) kung saan ang hinlalaki ay nagpapatugtog ng lumulubog na linyang bass (descending chromatic bass line) habang ang iba pang daliri ay naglalaro ng mga tugtuging kontrapunto na sumasagot sa mang-aawit.
Ang Rubato at Pindot ng Harana: Ang tempo ng harana ay hindi mekanikal. Gumagamit ang manunugtog ng 'rubato'—sinasadya nitong pigilin o bilisan nang bahagya ang mga kumpas upang bigyang-diin ang mga liriko ng tula, bago magpakawala ng isang mabilisang arpehiyo sa buong fretboard ng gitara.
3. Ang Katutubong Kudlung at Hegalong: Ang Sinaunang Boat-Lute ng Mindanao
Bago pa man dumating ang mga Kastila at ang kanilang mga gitara, mayroon nang maunlad at sopistikadong kultura ng instrumentong de-kwerdas ang mga katutubong pamayanan sa Mindanao at Palawan. Ang pinakakilala rito ay ang 'Kudlung' (ng mga Mansaka at Mandaya) at ang 'Hegalong' (ng mga T'boli).
Organolohiya ng Katutubong Lute na Hugis-Bangka:
- 1. Katawang Hugis-Bangka (Boat Lute): Ang buong instrumento ay inuukit mula sa isang piraso ng matigas na kahoy (karaniwan ay kahoy ng langka o marang) sa hugis ng isang bangka o buwaya. Ang likod ay inuukitan ng mga geometrikong disenyong tradisyonal, habang ang unahan ay may manipis na takip na siyang sounding board.
- 2. Dalawang Kwerdas Lamang (Drone at Melodiya): Ang hegalong ay may dalawang kwerdas na gawa sa tanso o bakal (noong unang panahon ay gawa sa ugat ng halaman o abaka). Ang unang kwerdas ay nagsisilbing 'drone'—hindi ito pinipindot at patuloy na tumutunog sa iisang nota habang tumutugtog. Ang ikalawang kwerdas ang pinipindot sa mga frets upang awitin ang melodiya.
- 3. Mga Frets na Gawa sa Pagkit ng Pukyutan (Beeswax Frets): Ang mga frets ng hegalong ay hindi nakabaon na metal; sa halip, ang mga ito ay maliliit na piraso ng kawayan na idinidikit sa leeg gamit ang maitim na pagkit ng pukyutan (beeswax). Dahil dito, madaling matatanggal at maiaayos ng tumutugtog ang distansya ng mga frets upang makabuo ng mga kakaibang microtonal scales na naaayon sa kanilang awiting ritwal.
Ang Pagkumpas ng T'boli: Ang kanang kamay ay gumagamit ng tuluy-tuloy na pagkalabit gamit ang plectrum na gawa sa rattan o manipis na kawayan na nakatali sa daliri, habang ang mga paa ng manunugtog ay sumasabay sa pagpadyak sa sahig na kawayan, lumilikha ng isang hypnotic at trance-like na tugtugin.
4. Ang Lutheriyang Pilipino sa Guagua, Pampanga: Kahoy na Kamagong, Narra, at Langka
Sa loob ng mahigit isang siglo, ang bayan ng Guagua sa lalawigan ng Pampanga (partikular ang mga barangay ng San Matias at Betis) ang kinikilalang sentro ng paggawa ng pinakamahuhusay na gitara at bandurria sa Pilipinas. Ang mga bihasang lutyerong Pilipino ay natutong humubog ng mga katutubong kahoy ng kapuluan upang lumikha ng mga instrumentong may walang-katulad na tibay at timbre:
- 1. Kamagong (Philippine Ironwood / Diospyros blancoi): Isang napakabigat, napakatigas, at maitim na kahoy na kabilang sa pamilya ng ebony. Dahil sa pambihirang density nito, ginagamit ang Kamagong para sa fingerboard at tulay (bridge) ng mga mamahaling bandurria at gitara. Hindi ito basta-basta nagagasgas ng matitigas na kwerdas na bakal at nagbibigay ng kristal na kalinawan sa bawat nota.
- 2. Narra (Pterocarpus indicus): Ang pambansang puno ng Pilipinas. Ang kahoy na Narra, lalo na ang ugat o 'curly narra', ay may magandang kulay-pulang hitsura at katamtamang bigat na perpekto para sa likod at tagiliran (back and sides) ng gitara, na nagbibigay ng malalim at bilugang resonansya sa gitnang rehistro.
- 3. Kahoy ng Langka (Jackfruit wood / Artocarpus heterophyllus): Paborito ng mga tradisyonal na lutyer para sa mga bandurria at laud dahil sa matingkad nitong kulay dilaw at natatanging katangian na sumasalamin sa mataas na prekwensiya nang hindi nagiging matalim o masakit sa tainga.
Pagsasaayos ng Action sa Tropikal na Klima: Dahil sa matinding halumigmig (humidity) sa Pilipinas, natutunan ng mga lutyerong taga-Pampanga ang tumpak na pag-aakma ng 'neck angle' at paglalagay ng internal bracing na gawa sa spruce o cedar upang hindi bumaluktot ang leeg sa kabila ng 14 na kwerdas na humihila rito nang buong lakas.
5. Mga Pangunahing Sanggunian at Bibliyograpiya
Ang monograpong ito ay ibinatay sa mga mapagkakatiwalaang pag-aaral sa musika at organolohiya ng Pilipinas:
- 1. Santos, Ramon P. (1994): Musika: An Essay on Philippine Music. Sentrong Pangkultura ng Pilipinas (CCP), Maynila.
- 2. Maceda, Jose (1998): Gongs and Bamboos: A Panorama of Philippine Music Instruments. University of the Philippines Press.
- 3. Baes, Jonas (2002): Mangyan and T'boli Instrumental Music: Microtonality and Cultural Context. Humanities Diliman.
- 4. Abelardo, Nicanor (1931): Ang Kundiman at ang Ebolusyon ng Damdaming Makabayan. Mga Lektura sa Unibersidad ng Pilipinas.
- 5. Dioquino, Corazon C. (1982): Philippine Bamboo and Wood Instruments. Asian Music Journal.
- 6. Canave-Dioquino, Corazon (2008): A Compendium of Philippine Musical Instruments. Department of Music Research, UP College of Music.